Prawa człowieka w policyjnej codzienności

Prawa człowieka to fundamentalne normy przysługujące każdej osobie z racji jej człowieczeństwa. Obejmują one między innymi prawo do życia, wolność słowa, swobodę zrzeszania się czy dostęp do edukacji. U źródła wszystkich tych praw leży godność osobowa, która stanowi ich fundament.

Zgodnie z art. 14 ust. 3 Ustawy z dnia 6.04.1990 r. o Policji, funkcjonariusze podczas wykonywania obowiązków służbowych są zobligowani do poszanowania godności ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka. To kluczowa zasada, która kieruje codzienną pracą policjantów.

Wśród najważniejszych aktów prawnych regulujących tę kwestię znajdują się: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948), Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (1950), Europejska Karta Socjalna (1961), Konwencja w sprawie zakazywania stosowania tortur lub innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania (1984), Deklaracja o Policji (Rezolucja 690 Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, 1979), Kodeks postępowania funkcjonariuszy porządku prawnego (Rezolucja 34/169 Zgromadzenia Ogólnego ONZ, 1979), Podstawowe zasady użycia siły oraz broni palnej przez funkcjonariuszy (Rezolucja VIII Kongresu ONZ, 1990), Zalecenie R/87/15 w sprawie korzystania z danych osobowych przez służby policyjne (1987), Rezolucja dotycząca tymczasowego aresztowania (VIII Kongres ONZ, 1990) oraz Konstytucja RP (1997).

Prawa człowieka cechują się powszechnością – są jednakowe dla wszystkich, bez względu na światopogląd, wyznanie czy pochodzenie. Mają charakter przyrodzony, co oznacza, że istnieją niezależnie od woli władzy, a państwo jedynie tworzy mechanizmy ich ochrony. Są niezbywalne – żadna władza nie może ich odebrać, ani sam człowiek nie może się ich zrzec. Ich nienaruszalność sprawia, że nie podlegają dowolnej regulacji przez państwo. Ponadto są naturalne, gdyż wynikają z samego faktu bycia człowiekiem, oraz niepodzielne – wszystkie stanowią integralną i wzajemnie powiązaną całość.

Podmiotem praw człowieka jest zawsze jednostka, a nie grupa – są to prawa indywidualne. Stanowią one podstawę korzystania z innych praw, dlatego państwo ma obowiązek ich gwarantowania i ochrony. Wyróżnia się przy tym prawa pozytywne, które nakładają na władzę obowiązek działania na rzecz jednostki, oraz wolności – prawa negatywne, które zobowiązują władzę do powstrzymywania się od ingerencji w określone sfery życia.

Ograniczenia praw człowieka są dopuszczalne jedynie w sytuacjach ściśle określonych w dokumentach międzynarodowych lub konstytucjach, na przykład dla ochrony wartości lub w obliczu zagrożeń takich jak wojna. Są jednak prawa absolutne, których nie można ograniczyć w żadnym przypadku – to wolność od tortur oraz wolność od niewolnictwa.